TAM SAM SOM дегеніміз не және бұл көрсеткіштерді қалай есептеу керек
TAM, SAM, SOM көрсеткіштерін есептеу кез келген инвестициялық жобаның, венчурлық стартаптың немесе корпоративтік стратегияның нарықтық әлеуетін сатылы бағалаудың халықаралық стандарты болып табылады. Қазақстанның нарығында бұл метрикалар инвесторларға, банктерге және даму институттарына (Бәйтерек, Даму, Астана хаб) нарықтың жалпы көлемін және компанияның нақты қандай табысқа қол жеткізе алатынын көрсетеді. Бұл сандарды негіздеусіз ұсыну қаржыландырудан бас тартуға әкеледі. Кәсіби талдау әрбір деңгейді ресми статистика мен нақты тұтыну нормаларымен дәлелдейді.
TAM, SAM және SOM метрикаларының мағынасы мен арақатынасы
Үш сатылы нарықтық модель кең көлемнен нақты мақсатты үлеске дейінгі декомпозицияны көрсетеді:
- TAM (Total Addressable Market) – өнімге немесе қызметке деген шексіз жалпы әлемдік немесе республикалық сұраныстың жалпы көлемі.
- SAM (Serviceable Addressable Market) – компанияның ағымдағы бизнес-моделі мен географиялық қамтуы шеңберінде қызмет көрсете алатын нарық көлемі.
- SOM (Serviceable Obtainable Market) – қолда бар өндірістік қуат, маркетингтік бюджет және бәсекелестік қысым жағдайында компания нақты жаулап ала алатын нарық үлесі.
Бұл көрсеткіштердің қисынды байланысы инвесторлардың жобаға деген сенімін арттырады.
Қазақстан нарығы үшін TAM есептеу әдістемесі
Жалпы қолжетімді нарықты (TAM) есептеу кезінде Қазақстан Республикасының барлық ықтимал тұтынушылары немесе кәсіпорындары қамтылады. Есептеу ресми демографиялық және салалық өндірістік деректерге негізделеді.
TAM есептеудің негізгі қадамдары:
- Жалпы тұтынушылар санын (жеке тұлғалар немесе заңды тұлғалар) БҰС статистикасы бойынша анықтау.
- Бір тұтынушының жылдық нормативтік немесе орташа тұтыну көлемін анықтау.
- Сандарды көбейту арқылы нарықтың жалпы ақшалай немесе заттай сыйымдылығын шығару.
Бұл сан саланың даму шегін және жалпы капиталдандыру әлеуетін көрсетеді.
SAM деңгейін анықтау: географиялық және өнімдік шектеулер
SAM көрсеткіші компанияның нақты жұмыс істей алатын аумағы мен өнімдік сегментін шектейді. Егер компания тек Алматы мен Астанада жеткізу жасай алса, өзге өңірлер SAM есебінен шығарылады.
SAM сүзгілеріне мыналар жатады:
- Географиялық шектеу: өнім таралатын нақты қалалар мен облыстар.
- Бағалық сегмент: тек премиум немесе тек үнемді сегментке бағытталу.
- Заңнамалық және техникалық шектеулер: лицензиялар мен арнайы сертификаттардың болуы.
SAM компанияның жақын үш-бес жылда жұмыс істейтін нақты алаңын көрсетеді.
SOM есебі: өндірістік қуат пен маркетингтік мүмкіндіктерді бағалау
SOM көрсеткіші стартаптың немесе жаңа өндірістің алғашқы 1-3 жылдағы нақты табыс мақсатын бекітеді. Бұл сан өндірістік қуатпен, сату бөлімінің мүмкіндігімен және қаржыландыру деңгейімен шектеледі.
SOM есебі келесі факторларды ескереді:
- Зауыттың немесе сервистің айлық максималды өткізу қабілеті.
- Бәсекелестердің нарықтық үлесі және олардың қарсы әрекеттері.
- Маркетингтік конверсия мен жаңа клиенттерді тарту құны (CAC).
SOM қаржылық модельдердегі ақша қозғалысын (Cash Flow) есептеудің негізі болып табылады.
Инвесторлар мен қаржы институттары үшін презентация жасау
Венчурлық қорлар мен банктер тым оптимистік негізсіз сандарға күмәнмен қарайды. Әрбір көрсеткішті сенімді дереккөздермен, пилоттық сатылымдармен және нақты есептеулермен қорғау қажет.
Сәтті қорғаудың негізгі қағидалары:
- Төменнен жоғары және жоғарыдан төмен есептеулерді қатар ұсыну.
- Есептеуде пайдаланылған болжамдар мен дереккөздердің тізімін ашық көрсету.
- Нарықтың өсу қарқынын (CAGR) және салалық трендтерді ескеру.
Сауатты құрылған TAM SAM SOM моделі жобаның инвестициялық тартымдылығын еселейді.
Сізге қызықты болуы мүмкін: