Нарықтың шоғырлану деңгейін қалай бағалауға болады

Нарықтың шоғырлану деңгейін бағалау бәсекелестік ортаның түрін және Қазақстандағы саланың монополиялану дәрежесін анықтау үшін жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы нарықтық үлестердің бөлінуін экономикалық-статистикалық талдауды білдіреді. Нарықтық шоғырлануды өлшеу инвесторлар мен кәсіпкерлерге нарыққа кіру кедергілерінің қатаңдығын объективті бағалауға, картельдік сөз байласулардың ықтималдығын болжауға және үстемдік етуші ойыншылар тарапынан бағалық диктаттың әлеуетін анықтауға мүмкіндік береді. Ұлттық талдау тәжірибесінде зерттеушілер Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің БҚДА бекітілген әдістемелерін басшылыққа алады. Кәсіби есептеу ірі кәсіпорындардың CR үлестерінің шоғырлану коэффициенттерін есептеуге және Херфиндаль — Хиршман HHI индексін есептеуге негізделеді.

Нарықтық шоғырланудың экономикалық мәні және салалық құрылымдардың жіктелуі

Экономикалық теория бәсекелестік ортаны талдау кезінде нарықтық құрылымдардың үш негізгі түрін бөліп көрсетеді: бұл олигополиялық немесе монополиялық бақылауы бар жоғары шоғырланған нарықтар, орташа шоғырланған секторлар және төмен шоғырланған жоғары бәсекелі нарықтар. Екі немесе үш ойыншының қолында капиталдың жоғары шоғырлануы бағалық бәсекелестікті басады және жаңа қатысушылар үшін шикізаттық немесе дистрибьюторлық базаға қолжетімділікті шектейді. Төмен шоғырланған нарықтар, керісінше, айқын гегемондардың болмауымен және қызмет көрсету, сапа және жарнама арқылы әрбір тұтынушы үшін белсенді күреспен сипатталады.

Аналитиктер нарықтарды бәсекелестік қарқындылығы шкаласы бойынша үш санатқа бөледі:

  1. Жоғары шоғырланған олигополия нарықтары. Үш немесе төрт ірі жеткізуші салалық айналымның жетпіс пайыздан астамын бақылайды, бұл саладағы негізгі бағаларды және ойын ережелерін анықтайды.
  2. Орташа шоғырланған нарықтар. Көшбасшы топ нарықтың қырық бес пайызынан жетпіс пайызына дейін бақылайды, бұл орта тәуелсіз кәсіпорындардың табысты дамуына мүмкіндік береді.
  3. Төмен шоғырланған бәсекелі нарықтар. Ірі үш оператордың үлесі қырық бес пайыздан аспайды, ал нарықтық билік ондаған бәсекелес субъектілер арасында бөлінеді.

Нарықтың ағымдағы санатын анықтау кәсіпкерлерге тікелей бәсекелестіктен тар тауашаларды іздеуге дейінгі оңтайлы стратегияны көрсетеді.

CR3, CR4 шоғырлану коэффициенттерін есептеу және үстемдік етуші субъектілерді анықтау

Concentration Ratio нарықтық шоғырлану коэффициенті саланың ірі жеткізушілерінің, көбінесе үш CR3, төрт CR4 немесе жиырма CR20 кәсіпорынның жеке нарықтық үлестерінің арифметикалық сомасы ретінде есептеледі. Есептеудің қарапайымдылығы CR коэффициентін салалық құрылымды жылдам бағалау үшін сұранысқа ие бастапқы индикатор етеді. Қазақстанда монополияға қарсы реттеудің нормативтік базасы егер үш шаруашылық жүргізуші субъектінің жиынтық үлесі елу пайыздан асса, ал төрт субъектінің үлесі жетпіс пайыздан асса, үстем жағдай мәртебесін бекітеді.

Шоғырлану коэффициенттерін кезең-кезеңімен есептеу төрт әрекетті қамтиды:

  1. Нарықтың географиялық және өнімдік шекараларын анықтау. Зерттеушілер тауарлардың өзара алмасу шекараларын және республика немесе жекелеген облыстар шегінде өнімнің еркін айналымы аумағын нақты белгілейді.
  2. Салалық нарықтың заттай немесе ақшалай түрдегі жиынтық көлемін есептеу. Аналитиктер зерттелетін жылдағы экспорттық жөнелтілімдерді шегергенде отандық өндіріс пен таза импортты қосады.
  3. Қатысушылардың жеке нарықтық үлестерін анықтау. Әрбір кәсіпорынның кірісі жалпы салалық көлемдегі пайыздық үлесін есептей отырып, нарықтың жалпы көлеміне бөлінеді.
  4. Рейтинг көшбасшыларының көрсеткіштерін қосу. Алғашқы үш компанияның үлестерін арифметикалық қосу олигополиялану масштабы туралы тікелей түсінік беретін CR3 мәнін қалыптастырады.

Шоғырлану коэффициенттерін есептеу нарық көшбасшыларының тобын нақты көрсетеді және олардың жеткізу тізбектеріне бірлескен бақылау дәрежесін көрсетеді.

Херфиндаль — Хиршман HHI индексін математикалық есептеу және түсіндіру

Херфиндаль — Хиршман индексі Herfindahl-Hirschman Index тек көшбасшылардың жиынтық үлесін ғана емес, сонымен қатар саланың барлық ойыншылары арасындағы салмақтардың бөліну сипатын математикалық тұрғыдан ескере отырып, CR коэффициенттерінің негізгі кемшілігін жеңеді. Индекс нарықтың барлық жұмыс істеп тұрған қатысушыларының пайыздық нарықтық үлестерінің квадраттарының сомасы ретінде есептеледі, таза мінсіз бәсекелестік жағдайында нөлден абсолюттік монополия кезінде он мың тармаққа дейінгі мәндерді қабылдайды. Үлестерді квадратқа көтеру ірі ойыншыларға айтарлықтай үлкен салмақ береді, тіпті ондаған ұсақ жеткізушілер болған кезде де монополиялану қаупін көрсетеді.

БҚДА монополияға қарсы әдістемесі HHI индексінің мәндерін үш деңгей бойынша жіктейді:

  1. HHI мың тармақтан төмен. Нарық ашық бәсекелестік ортасы бар және монополиялық сөз байласудың ең аз тәуекелдері бар төмен шоғырланған болып танылады.
  2. HHI мыңнан екі мың тармаққа дейінгі аралықта. Реттеуші органдар монополиялануды болдырмау үшін бірігу және жұтып қою мәмілелерін мұқият қадағалайтын нарықтың қалыпты шоғырлануы.
  3. HHI екі мың тармақтан асады. Монополияға қарсы бақылаушылардың тұрақты қадағалауындағы кіруге қатаң кедергілері бар жоғары шоғырланған сала.

Херфиндаль индексінің формуласы ірі операторлардың бірігу мәмілелеріне тез жауап береді, инвесторларға нарықтық тәуекелдердің өсуі туралы ескертеді.

Монополияланудың қосымша көрсеткіштері: Джини, Лернер және энтропия коэффициенттері

Классикалық CR және HHI индекстерінен басқа, кәсіби экономистер нарықтық үлестердің бөлінуінің теңсіздігін математикалық талдаудың терең құралдарын қолданады. Джини коэффициенті мен Лоренц қисығы үлестердің нақты бөлінуінің қатысушылар арасындағы абсолюттік теңдіктен ауытқу дәрежесін көрсетеді. Энтропия коэффициенті нарықтық белгісіздік деңгейін өлшейді, ал Лернер коэффициенті монополиялық билікті тікелей өлшей отырып, компаниялардың бағаларды шекті шығындардан жоғары ұстап тұру қабілетін бағалайды.

Аналитикалық топ монополияланудың үш қосымша көрсеткішін пайдаланады:

  1. Лернер индексі. Нарықтық бағаның өндірістің шекті шығындарынан асып кетуін бағалау гегемондардың монополиялық рентаны алу қабілетін көрсетеді.
  2. Джини коэффициенті. Нөлден бірге дейінгі көрсеткіш мәні өндірістік қуаттардың шоғырлану масштабын графикалық түрде көрсетеді.
  3. Энтропия индексі. Шоғырланудың кері шамасын есептеу тұтынушылардың тәуелсіз жеткізушілер арасында ауысу кезіндегі еркіндік дәрежесін тіркейді.

Индекстер жүйесін кешенді талдау зерттелетін саладағы бәсекелестік ортаның жетілуіне жан-жақты баға береді.

Бизнес пен монополияға қарсы комплаенс үшін шоғырлануды бағалаудың практикалық мәні

Нарықтың шоғырлану деңгейін білу бизнесті ауқымды M&A мәмілелерін жасау кезіндегі заңдық тәуекелдерден қорғайды және инвесторларды эксклюзивті артықшылықтарсыз монополияланған секторларға кіруден сақтандырады. Егер компания БҚДА жіктемесі бойынша үстем жағдайға ие субъектінің критерийлеріне сәйкес келсе, оның қызметі мемлекеттік баға мониторингіне және монополиялық жоғары тарифтерді белгілеуге шектеулерге ұшырайды. Стартаптар мен орта компаниялар үшін нарықтың жоғары шоғырлануы бос сервистік тауашаларды іздеуге немесе ірі компаниялармен өзара әрекеттесудің инновациялық қосалқы мердігерлік үлгілерін дамытуға сигнал ретінде қызмет етеді.

Шоғырлануды талдау үш қолданбалы коммерциялық міндетті шешеді:

  1. M&A мәмілелерінің реттеушілік тәуекелдерін бағалау. Бәсекелесті сатып алудың монополияға қарсы заңнама нормативтері бойынша рұқсат етілуін тексеру реттеушінің тыйым салуын болдырмайды.
  2. Баға көшбасшыларының мінез-құлқын болжау. Олигополиялық құрылымды түсіну баға соғыстарын және ірі операторлардың келісілген әрекеттерін болжауға мүмкіндік береді.
  3. Нарыққа кірудің оңтайлы үлгісін таңдау. Тауашаның ашықтық деңгейін анықтау бизнесті тікелей бәсекелестік стратегиясына немесе серіктестік экожүйелерді құруға бағыттайды.

Бәсекелестік шоғырлануды объективті математикалық бағалау стратегиялық қателіктерді болдырмайды және бизнес-жоспардың қазақстандық нарықтың шынайы жағдайларына сәйкестігіне кепілдік береді.

Сізге пайдалы болуы мүмкін: